*Abdulkadir
AKSÖZ
**Oktay KAYMAK
GİRİŞ
Tunus'ta üniversite mezunu
işsiz bir gencin kendini yakmasıyla başlayıp ateşi tüm Arap ülkelerine yayılan
halk ayaklanmalarının ikinci durağı dünyanın en eski ulus devletlerinden ve en büyük
uygarlıklarından biri olan Mısır oldu. 25 Ocak’ta birkaç gösteriyle başlayan
protestolar, başta
Kahire'deki Tahrir Meydanı olmak üzere Mısır'ın birçok kentinde caddeleri ve
meydanları dolduran Mısır halkının "irhal, irhal" sloganlarıyla Hüsnü
Mübarek'i görevi bırakmaya mecbur bıraktı.Tunus Cumhurbaşkanı Zeynel Abidin Bin
Ali'nin ülkeyi kaçarcasına terk etmesinin ardından sıra Mısır'ın
"Firavun" lakaplı cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek'e gelmişti. Mısır’da
Mübarek devrinin bitişi ve bundan sonraki süreçte İhvan’ın başa geçmesi
Ortadoğu barışı için çok şey ifade etmekteydi. Ancak General Sisi tarafından
yapılan askeri darbe Mısır’ı daha da çıkmaza soktu. Bu durumu daha iyi analiz
edebilmek için Mısır Halk Devrimi öncesi yine askeri darbe yaparak başa gelen
Cemal Abdul Nasır darbesini incelemek yararlı olacaktır.
1.
Kısaca
Cemal Abdul Nasır
2.
1945-1952
Dönemi; Darbe Öncesi Siyasi Kargaşa Ortamı
Mısır’ın siyasi egemenliği İngiltere ile
imzalanan 1936 Anlaşması ile sınırlandırılmıştı. Çeşitli kısıtlamalarla
hükümetin koşulsuz bağımsızlığı önlenmişti. Bunun yanında takvimler 1948 yılını
gösterdiğinde Kral Faruk yönetiminde ki Mısır Devleti İsrail ile girdiği
savaştan ağır bir yeniği alarak ayrılmıştı. Yönetici kesimin zengin
seçkinlerden oluşuyordu ve zenginlerle fakirler arasında giderek derinleşen
uçurumlar vardı. Mısır halkı kararlı bir liderin yoksunluğunu yaşıyordu. Son
olarak Hür subaylar darbesine geçmeden önce iki ayrı dipnottan bahsetmek
istiyorum.İlk olarak bütün bunlar yaşanırken Müslüman Kardeşler ne durumdaydı?
Müslüman Kardeşler gücünün doruğuna ulaşmışlardır. Yaklaşık 500 bin üyesi ile
milli bağımsızlık, sosyal reform paketleriyle beraber İslami değerleri korumak adına
Mısırlıları örgüte çekiyordu. Başbakan Mahmud Fehmi El Nukrasi örgütün
faaliyetlerini kısmak isteyince öldürüldü. Bir yıl sonra 1949 yılında Mısır
hükümetinin misillemesi gecikmedi Müslüman Kardeşlerin kurucu lideri Hasan El
Benna da öldürüldü. İkinci dipnota gelecek olursak; başbakanın ölümünden sonra
başbakanlığa Nahhas Paşa getirildi. Çiçeği burnunda başbakan İngiltere ile
imzalanmış olan 1936 Anlaşmasını tanımadığını duyurunca Mısır’da bazı yerel
gerilla örgütleri ve İngiliz askerleri arasında çatışmalar yaşanmaya başlandı.
Bu çatışmaların birinde İngiliz tankları İsmailiye’de polis kışlasına saldırdı
ve 50 polis öldü onlarcası da yaralandı. Siyasi terminolojiye “Kara Cumartesi”
geçen bu olay suyu taşıran son damla oldu ve Mısır’da geniş çaplı katılımların
olduğu ayaklanma başladı. İngiliz malları, barlar, sinemalar, gece kulüpleri be
butikler ateşe verildi. Asayişin çökmesiyle iktidarın sonu geldi ve tarihler 23
Temmuz 1952 tarihini gösterdiğinde bir grup genç subay hükümete el koyduğunu
duyurdu.
3.
Hür
Subaylar ve 1952 Darbesi
Albay Cemal Abdul Nasır liderliğinde bir
grup ast rütbeli subay bir araya gelerek kendilerine “Hür Subaylar” adını
verdiler. Bunların yönetim işleri yine başkanlığı Nasır tarafından yapılan 9
kişilik bir icra komitesinden oluşuyordu. Hür Subaylar grubunun üyeleri küçük
toprak sahibi köylülerin, alt seviye bürokratların veya alt kademe tüccarların
çocuklarıydı. Kendi rütbeleri de küçük olunca bu subaylar halk içinde
tanınmıyordu.
Subaylar haklı bir
hamle yaparak halkın desteğini almak için saygın bir subay olan General
Muhammed Necip’i başlarına geçmesi için ikna ettiler. Bundan sonra ki hamleleri
daha önce hazırladıkları plan üzerine altı maddelik planlarını açıklamak ve
bunun üzerine hareket etmek yönünde oldu. Bu plan şu altı maddeden oluşuyordu;
Ø İngiliz
sömürgeciliğine sor verilmesi.
Ø İngilizlerin
Mısırlı işbirlikçilerinin bulundukları makamlardan alınması.
Ø Feodalizmin
kaldırılması.
Ø Devletin
yabancı sermayenin kontrolünden kurtarılması.
Ø Güçlü
bir milli ordu kurulması.
Ø Sağlıklı
bir demokratik hayatın tesis edilmesi.
Subaylar iktidara
gelince amaçlarını gerçekleştirebilmek adına Nasır liderliğinde bir icra kurulu
kurdular. İsmini de “Devrim Komuta Konseyi” (DKK) olarak belirlediler. İşleyiş
yöntemi olarak DKK’nın bir planı yoktu, gelişen duruma göre pozisyon alıyordu.
DKK işleyişini kolaylaştırmak adına rakiplerini bertaraf etme yoluna gitti. İlk
rakibi olan Kral Faruk sürgüne gönderildi. İkinci ve en büyük rakibi dönemin
popüler siyasal örgütü Müslüman Kardeşlerdi. Darbe öncesi Hür Subaylar ne kadar
İhvana sempati beslediyseler de bu böyle devam etmedi. Müslüman kardeşlerin 6
lideri idam edildi ve 1000’e yakın üyesi hapse atıldı. Bu hamleden sonra örgüt
yeraltına çekilmek zorunda kaldı. İlerleyen zamanlarda Necip ile Nasır arasında
iktidar mücadelesi ortaya çıktı. DKK’nın ilk planlarına göre Necip göstermelik
cumhurbaşkanı olacaktı, ancak o birçok konuda kendi başına karar vererek
popüler bir devlet adamı oldu. Böylece liderlik çatışması başladı, Nasır yoğun
çaba göstererek 1954 Kasım ayında mücadelenin kahramanı olarak boy gösterdi.
Necip, Müslüman Kardeşleri desteklemekle suçlanarak ömür boyu ev hapsine mahkûm
edildi.
DKK belirlediği hedefleri gerçekleştirme
yolunda önemli adımlar attı. Tarımsal reform yasası, sivil unvanların
kaldırılması yasası ve yeni bir anayasa bunun birkaç örneğidir. 1956 Haziran
ayında bu yeni plebisite anayasa onaylanmış kadınların da ilk defa oy
kullandığı bir seçim yapılmıştır. Seçim sonucunda Nasır oyların %99,9’nu alarak
büyük bir zafer kazandı ve yeni cumhurbaşkanı oldu. Bu noktadan sonra artık
Nasır’ınhâkimiyeti başlamış oldu. Artık Nasır Mısır’a tam olarak siyasi
bağımsızlığını kazandırmak adına dış politika hamleleri yapmaya başlayacaktır.
4.
Süveyş
Krizi ve Dış Politika Zaferleri
Nasır, liderliğinin ileri yıllarında önemli
siyasal başarılara imza attı. Takvimler 1954 yılını gösterdiğinde Nasır siyasi
zaferlerine yeni bir zafer eklemiş ve İngiltere ile Mısır arasında imzalanan
antlaşma gereği İngiltere’nin 20 ay içinde Süveyş’ten askerini çekmesini
sağlamıştır. Nasır’ın bu sabırlı diplomasisi büyük yankı uyandırdı ancak
üzerinden aylar geçmeden Süveyş’te savaş patlak verdi? Şimdi gelin isterseniz
olayın arka planını da göz önünde bulundurarak bir kısa analiz yapalım.
ABD Sovyet yayılmacılığına engel olabilmek
için Türkiye ve İran ile bir ittifak girişimi başlatmıştı. Bu ittifaka katılan
ülkelere askeri ve ekonomik yardımlar yapılıyordu. Tam da bu noktada yayılımın
Arap coğrafyasına sıçrayışını önlemek için bir nevi domino etkisinin önüne
geçmek adına İngiltere önderliğinde (!) Merkezi Antlaşma Teşkilatı (CENTO) veya
tarihimize geçen adıyla Bağdat Paktı’nın kurulmasını sağladı. Türkiye, İran,
Irak, Pakistan ve İngiltere bu paktın üyeleriydi. Nasır bu paktın batının
Arapları dizginlemek için kurduğunu düşündü ve batının amacının tekrar Arap
coğrafyasını boyunduruk altına almak istediğini öne sürerek Suriye ve Ürdün’ün
de üyeliğini engelledi.
İlerleyen zamanlarda
Nasır ülkesinin refah düzeyini artırmak adına yapacağı yatırımlar için batıdan
destek istedi. Ancak daha önce Bağdat Paktı konusunda ki tavrı onu bu destekten
mahrum bıraktı. Ancak Nasır bu yatırımların gerekliliğinin farkında olduğu için
Çekoslovakya ile Mısır Pamuğu karşılığında silah antlaşması yaptı. Bu her ne
kadar Çek- Mısır Anlaşması olarak görünse de asıl itibariyle bir Mısır- Sovyet
anlaşmasıydı. Yani ABD’nin yıllardır sağlamaya çalıştığı Sovyet yayılmacılığını
engelleme politikası baltalanmıştı. Nasır’ın bu tavrı onuArap dünyasında bir
kez daha ABD ve İngiltere’ye boyun eğmediği için ön plana çıkarmıştı. Bu hamle
ile beraber Nasır’ın daha önce Assuan Barajı’nı yaptırmak üzere Dünya
Bankası’ndan aldığı 1 milyar dolarlık yardım ABD’nin kredi teklifini geri
çekmesi ileödenmedi. Bu hamle Nasır’ın çözüm üretmesi için yeni hamleler
yapmaya itti. Nasır’ın kurmayları ile beraber verdiği karar neticesinde
ihtiyacı olan 1 milyar doları kazanabilmek için Süveyş Kanalı’nı
millileştirdiğini duyurdu. Araplar içinde büyük sempati uyandıran bu adımdan
sonrasına gelecek olursak; bu kararla beraber İngiltere, Fransa ve İsrail
askeri harekât başlatmak için ortak gizli anlaşmalar imzaladılar.
Anlaşma gereği İsrail Sina’ya saldırdı.
İngiliz Hava Kuvvetleri Kahire’ye, Fransızlar Port Sait’e indiler. Birleşmiş
Milletlerin ateşkes kararı ile ilerleme durduruldu. Saldırılar hem ABD hem SSCB
tarafından kınandı. Büyük bir yenilgi aldığı halde bu Nasır adına siyasal bir
zafer oldu. Çünkü artık bir Mısır devlet liderinden öte iki kadim imparatorluğu
dize getiren, Süveyş’in sahibi bir Pan-Arap kahramanı vardı…
5.
Cemal
Abdülnasır Dönemi Panarabizm Politikası
Hür Subaylar Darbesi
ile iktidarı eline alan Cemal Abdülnasır, öncelikle ülkesi üzerindeki İngiliz
kolonyalizmin izlerini silmeye çalışmıştır. Dış politika yapımını emperyalist
ve sömürgeci devletlerin Mısır üzerinde şekillendirdikleri siyasi, ekonomik ve
sosyo-kültürel politikalarına cevap verecek şekilde sistematik, kapsayıcı ve
bütüncül bir perspektifle ele almıştır. Modern Mısır’ı, Panarabizm politikasını
sahaya sürerek İslam Dünyası’nda ve Ortadoğu’da oyun kurucu, başat güç ve
birinci aktör olarak yeniden dizayn etmiştir. Panarabizm politikasının dönemin
şartları göz önünde bulundurulduğunda dış politikayı şekillendirecek, yön ve
yöntem belirleyecek bir kapasitesinin ve halklar nezdinde bir karşılığının
olduğunu söyleyebilmek mümkündür.
I. Dünya Savaşı
esnasında Osmanlı himayesi altında yaşayan Arapların birleşik bir Arap devleti
kurulması maksadıyla İngilizlerle işbirliği yapması ve sonrasında verilen
vaatlerin yerine getirilmemesi sonucu yaşanan Batı karşıtlığı ve öfke Arap
milliyetçiliğinin tetikleyici bir unsurunu oluşturmuştur. Böylesi bir tabloda
birleşik bir Arap devleti hedefi parçalanmış, birbirleriyle iç içe geçmiş,
mezhepsel ve yer yer etniksel olarak bölünmüş, hiçbir makul yahut esaslı bir
düzenlemeye tabi tutulmadan birden fazla Arap Devleti’nin suni sınırları
çizilmiştir. Kolonyalist Batılı devletlerin bağımsızlıklarını dahi vermediği Arap
devletleri, mandater yönetimler haline getirilmiştir. Batılı devletlerin
bölgedeki varlığını kalıcı hale getirecek düzenlemelerin yapıldığı Ortadoğu
Arap coğrafyasının Filistin bölgesine 1948 yılında kurdurulan Yahudi İsrail
Devleti, Araplar arasında Batı’ya duyulan öfke ve kini zirve noktasına
ulaştırmış, İsrail ile yapılan savaşın büyük bir hezimetle sonuçlanması
milliyetçilik ateşini körüklemiştir. Tüm bu etkenlerin ortaya çıkardığı doğal
ideolojik sonuç milliyetçilik akımının devletler arasındaki ilişkilerde esas
rol oynamaya başlamasıdır.
Mısır’da iktidara
gelen Cemal Abdülnasır, yaşadığı dönemin konjonktürel durumunu ve ülkelerin bu
konjonktüre göre aldıkları tutum ve davranışları iyi analiz ederek Arap
milliyetçiliğini esas alan bir dış politika vizyonu belirlemiştir. Panarabizm
ideali ile ülkesi ve bölge halkları içerisinde geçmişten beri duyulan Batı
karşıtı yaklaşımları ve İsrail’in kurulmasıyla artan kin ve nefreti kendisinin
karizmatik liderliği etrafında birleştirerek öncü bir pozisyon yakalamıştır.
Arap Birliği’nin kurulmasına olan inancını sıkça dile getirmesi ve Batılı
siyasi ve ekonomik sisteme entegre olmak yerine nispeten kendi kararlarını
alabileceği bağımsız hareket edebilme kabiliyetini sürdürebileceği stratejilere
yönelmiştir. Bağlantısızlar Hareketi’nin kurucuları arasında yer alarak NATO ve
Varşova Paktı ülkeleri arasına üçüncü bir blok olarak girmeye çalışması bu
duruma verilebilecek örneklerden bir tanesidir.
Cemal Abdülnasır
ülkesinin tarihten gelen farklı rolünün, geçmişinin diğer Arap devletlerinden
daha köklü olması ve baskın kültürel yapısı ile doğru ilişkilendirerek Arap
dünyasının doğal(tabii) liderliğinin var olduğunu iddia etmiştir. Mısır’ın öncü
rol üstlenmesi, kendisi gibi Arap olan devletleri bu politikanın genel Arap
çıkarlarına hizmet etmediğini, bilhassa Mısır egemenliği ve yayılmacılığını
sağlayan ideolojik ve psikolojik bir baskı aracı olduğu izlenimini
uyandırmıştır. Arap devletleri arasında uygulanmaya çalışılan politikaya karşı
kuşkulu yaklaşımlar sergilenmiştir. Ancak Cemal Abdülnasır’ın Mısır dış
politikasında Batılı devletlere karşı kazandığı diplomatik ve siyasi hamleler
bu algıyı değiştirmiştir. Cemal Abdülnasır’ın 1956 Süveyş Krizi’nde İngiltere
ve Fransa’ya karşı kazandığı diplomatik zafer, Asuan Barajı’nın tüm maddi
yetersizliklere rağmen tamamlandırılması ve Filistin Sorunu’nu kuvvetli bir
şekilde savunması, karizmatik liderliğiyle birleştirildiğinde Arap dünyasındaki
popülaritesini arttırmış ve kitleleri etkilemiştir. Soğuk Savaş yıllarında
uluslararası kamuoyunu doğru analiz eden Mısır, bölgesel bir güç ve sorunların
çözümünde ana aktör pozisyonuna yerleşmiştir. Cemal Abdülnasır ülkesi dışındaki
halkları da etkileyen bir güce kavuşmuş ve radyo gibi kitle iletişim
araçlarıyla sesini daha fazla duyurmuştur. Mısır ve Cumhurbaşkanı Cemal
Abdülnasır Arap dünyasının lideri haline gelmiştir.
Cemal Abdülnasır’ın
yükselen gücü diğer Arap devletlerini oldukça rahatsız etmiştir. Panarabizm
politikasının bölgede Mısır çıkarlarına göre uygulandığı kanaati güçlendirilmeye
çalışılmıştır. Nitekim 1967 yılında İsrail ile yapılan Altı Gün Savaşı’nda blok
halinde kaybeden Arap devletleri olmuş ve Abdülnasır’ın Panarabizm politikası
çökmüştür. Savaş esnasında Arap birliklerinin birbirine güven duymaması ve
koordineli hareket edilmemesi İsrail karşısında büyük toprak kayıplarına varan
bir yenilgiyi ortaya çıkarmıştır. Bu savaş sonrası Arap dünyasında farklı
akımların, farklı görüş ve beklentilerin ortaya çıktığı söylenebilir. Büyük
umutlar beslenen, Arap birliği ideali, Panarabizm politikası çok açık bir
şekilde ortadan kalkmıştır.
6.
Cemal
Abdülnasır Dönemi Birleşik Arap Cumhuriyeti Hamlesi
Birleşik Arap
Cumhuriyeti(BAC), Mısır ve Suriye devletlerinin konfederasyonuyla oluşmuş
uluslararası arenada yeni bir siyasi yapıdır. Cemal Abdülnasır dönemi Mısır dış
politikasının en önemli adımlarından biri olan bu birliktelik, Panarabizm
politikasının da en somut neticelerinden biri olmuştur. Suriye ve Mısır’ın
dönemin şartları göz önünde bulundurulduğunda her iki ülke hükümetlerinin ortak
noktalarda buluştuğunu ve halkların böylesi bir birlikteliğe sıcak baktıkları
görülmektedir.
Suriye’de kurulan
Baas Partisi’nin ve onunla aynı dönemde güçlenen Komünist Parti’nin panarabist
ve sosyalist bir ideolojiye hâkim olmaları, Abdülnasır’ın Mısır’ı ile
birleşmede ana faktörlerden bir tanesini oluşturmuştur. Dönemin Soğuk Savaş
yılları olduğu hatırlandığında sosyalist bloğu temsil eden Sovyetler Birliği,
Mısır ile Suriye arasındaki konfederasyonu desteklemiş, ABD ise diğer Arap
devletlerini arkasına alarak bu birliğin genişlemesine karşı çıkmıştır.
Milliyetçilik akımının doruk noktasına ulaştığı bir dönemde Abdülnasır’ın
önderliğinde Mısır ile Suriye arasındaki birleşme 1958 yılında
gerçekleştirildi. BAC, antiemperyal politikaları gündemde tutarak oluşturulan
konfederasyonun ileride büyük bir Arap Birliği’nin sağlanmasına dönük adımlar
atılmıştır. Ancak bu hamleler Ürdün, Suudi Arabistan ve Irak monarşilerinin
gelecekleri konusunda endişeye sevk etmiş ve bu birleşmenin karşısında yer
almışlardır.
Abdülnasır birleşme
için yapılan halk oylamasının %98’e varan oranla kabul edilmesinin ardından BAC
Cumhurbaşkanlığı’na seçilmiştir. Halkın desteğini arkasına aldığına inanan ve
bu birleşmenin kilit rolünün kendisinde olduğunu savunan Cemal Abdülnasır,
Suriye’deki tüm partileri kapattırmış ve yönetimde tek söz sahibi kendisi
olmuştur. Suriyeli siyasilerin ikinci plana itilmesi ve arka planda kalınması
Abdülnasır’a karşı Suriye’de bir cephenin oluşmasına zemin hazırlamıştır.
Mısırlı yetkililerce yönetilmeye başlayan Suriye’de halkın artan tepkisi Hafız
Esad’ın bir darbeyle iktidarı ele geçirmesine sebep olmuştur. Oluşan yeni
durumda Suriye yönetimi 1961 yılında BAC çatısı altından çekildiğini ilan
etmiştir. Mısır ise BAC adını 1971 yılına kadar kullanmayı sürdürmüştür.
Cemal Abdülnasır’ın
başından beri hedeflediği dış politika enstrümanlarından biri olan Arap Birliği
ideali ve Panarabizm ideolojisi, Birleşik Arap Cumhuriyeti ile meyvesini vermiş
olsa da sağlam temellere oturtulamayan birliktelik kalıcı yönde olamamıştır.
Dönemin uluslararası durumu analiz edilerek yapılan ancak planlanmamış, aniden
kararlaştırılan, fikri altyapısı sağlamlaştırılmayan, çıkar esaslı bir
birliktelik kurulmuştur. Cemal Abdülnasır’ın fikri ideolojisi Nasırizm adı
altında Mısır ve diğer Arap coğrafyalarını etkilemiştir. BAC denemsinin
başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Arap devletleri arasında siyasi-askeri
bir entegrasyonun kalıcı ve yararlı olmayacağı gözler önüne serilmiştir.
SONUÇ
Cemal
Abdülnasır, kişilik olarak karizmatik liderliğiyle 20.yüzyılın Arap dünyasına
etki etmiş, uluslararası konjonktürü doğru analiz ederek ülkesine hareket alanı
açmış, Soğuk Savaş’ın dayattığı bloklaşma ve kamplaşma ortamını lehine
çevirmeyi kısmen de olsa başarmış ve bugünkü Mısır’ın Arap dünyasının en önemli
kilit ülkelerinden biri olmasının siyasi manada önünü açmış bir isimdir. Ancak
idealize ettiği Panarabizm ve BAC gibi yapı oluşumlarda istediği ve beklediği
sonuçları elde edememiştir. Arap devletleri arasındaki derin bölünmüşlük ile
bölgenin karışık ve iç içe geçmiş olan toplumsal yapısı Cemal Abdülnasır’ın
hedeflerine tam manasıyla ulaşmasının önüne geçmiştir. Tüm bunlara rağmen Cemal
Abdülnasır’ın hayalini kurduğu ve sonraları Nasırizm adı altında ideoloji
haline dönüşen fikirleri Mısır siyasi geleneğini ve devlet mekanizmasını
etkilemeyi başarmıştır. Bu bağlamda son olarak, Cemal Abdülnasır dönemi
uygulamaya konulan politikaların Mısır’ın Ortadoğu-Arap coğrafyasının omurga
hüviyetini tescillemesinde bir eşik noktası olduğunu belirtebilmek mümkündür.
*Aksöz Abdulkadir, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü, Lisans 3
**Kaymak Oktay, İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü, Lisans 3
Kaynakça
ATEŞ Ahmet,
1952-2011 Yılları Arası Mısır Dış Politikası, Konya Selçuk Üniversitesi, Yüksek
Lisans Tezi, 2012,
http://acikerisim.selcuk.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/1192/325862.pdf?sequence=1
DOĞAN Soner,BİR SİYASİ PROJE OLARAK ARAP CUMHURİYETİNİN DOĞUŞU VE
YIKILIŞI,
https://www.academia.edu/9539590/B%C4%B0R_S%C4%B0YAS%C4%B0_PROJE_OLARAK_B%C4%B0RLE%C5%9E%C4%B0K_ARAP_CUMHUR%C4%B0YET%C4%B0
DUMAN Sabit, Panarabizm, https://www.academia.edu/6039862/Pan_arabizm
ORTAYLI İlber,
Hiçbir Zaman Efsaneleşmedi, Milliyet Gazetesi, 25.09.2011
SANDER Oral, Siyasi
Tarih(1918-1994), İmge Yayınevi, 16.Baskı
TDV İslam Ansiklopedisi, Panarabizm, Cilt:34,
Sayfa:157,
http://www.tdvia.org/dia/ayrmetin.php?idno=340157
CLEWELAND William,
Modern Ortadoğu Tarihi, Agora Kitaplığı, 2008
